Πέμπτη, 22 Νοεμβρίου 2012

ANDREI TARKOVSKY / ΑΝΤΡΕΙ ΤΑΡΚΟΦΣΚΙ



(Ο καθρέφτης) ή (Zerkalo) ή
(The mirror)





ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑ: Αντρέι Ταρκόφσκι (Andrei Tarkovsky)
ΣΕΝΑΡΙΟ: Αντρέι Ταρκόφσκι, Aleksandr Misharin
ΧΩΡΑ: Σοβιετική Ένωση 1975 
ΜΟΥΣΙΚΗ: Eduard Artemyev 
ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑGeorgi Rerberg
ΠΑΙΖΟΥΝ: Margarita Terekhova, Oleg Yankovskiy, Filipp Yankovsky, Ignat Daniltsev, Nikolai Grinko, Alla Demidova, Yuriy Nazarov, Anatoli Solonitsyn, Larisa Tarkovskaya, Arseni Tarkovsky, Tamara Ogorodnikova κα.


Ο ΑΝΤΡΕΪ ΤΑΡΚΟΦΣΚΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΑΙΝΙΑ

«Όταν τελείωσα την πρώτη εκδοχή του "Καθρέφτη", που αρχικά είχε τον τίτλο "Μια άσπρη, κάτασπρη μέρα", συνειδητοποίησα ότι από κινηματογραφική άποψη η συλλογή δεν ήταν διόλου σαφής, ήταν απλώς μια αναπόληση, γεμάτη ελεγειακή θλίψη και νοσταλγία για τα παιδικά μου χρόνια –και δεν είχα αυτό στο μου. Ολοφάνερα κάτι έλειπε από το σενάριο, κι αυτό που έλειπε ήταν κρίσιμο. Οπότε, ακόμα κι όταν πρωτομελετούσα το σενάριο η ψυχή της ταινίας δεν είχε έρθει ακόμα να κατοικίσει το σώμα της. Συνειδητοποιούσα έντονα την ανάγκη να βρω μια λέξη-κλειδί που θα υψώσει την ταινία πάνω από το επίπεδο της λυρικής βιογραφίας. […]


ZERKALO 1


Ο "Καθρέφτης" είναι μεταξύ άλλων η ιστορία του σπιτιού όπου πέρασε τα παιδικά του χρόνια ο αφηγητής, η ιστορία του αγροκτήματος όπου γεννήθηκε, εκεί που έζησαν οι γονείς του. Το χτίσμα αυτό, που είχε γίνει ερείπιο με τα χρόνια, ανακατασκευάστηκε, «αναστήθηκε» από φωτογραφίες κι έγινε ακριβώς όπως ήταν. […]
Ο "Καθρέφτης" δεν ήταν απόπειρα να μιλήσω για τον εαυτό μου, κάθε άλλο. Αφορούσε τα αισθήματά μου απέναντι σε αγαπητά μου πρόσωπα, τη σχέση μου μαζί τους, τον μόνιμο οίκτο μου γι’ αυτά, και τη δική μου ανεπάρκεια, το αίσθημα ότι δεν εκπλήρωσα το καθήκον μου. Τα επεισόδια που θυμάται ο αφηγητής κάποια στιγμή ακραίας κρίσης του προκαλούν μεγάλο πόνο ως το τελευταίο δευτερόλεπτο, τον γεμίζουν θλίψη και ταραχή… […]
Δυσκολεύτηκα αφάνταστα να εξηγήσω σε πολλούς ανθρώπους ότι δεν υπάρχει κρυμμένο, κρυπτογραφημένο νόημα στην ταινία, ότι δεν υπάρχει τίποτα πέρα από την επιθυμία μου να πω την αλήθεια. Συχνά οι διαβεβαιώσεις μου προκαλούσαν δυσπιστία, ακόμα και απογοήτευση. Προφανώς ορισμένοι ήθελαν περισσότερα, χρειάζονταν μυστικά σύμβολα και κρυφά νοήματα. Δεν ήταν συνηθισμένοι στην ποιητική της κινηματογραφικής εικόνας. […]
Ήθελα να διηγηθώ την ιστορία του πόνου που βασανίζει έναν άνθρωπο όταν νιώθει πως δεν μπορεί να ξεπληρώσει τους δικούς του για όσα του έχουν δώσει. Νιώθει ότι δεν τους αγάπησε αρκετά, κι αυτή η εντύπωση τον βασανίζει.[…]
Πιστεύω ότι στον "Καθρέφτη" τα επίκαιρα και οι παιγμένες σκηνές έσμιξαν τελείως φυσιολογικά, σε σημείο μάλιστα που πολλές φορές άκουσα ανθρώπους να λένε ότι τα επίκαιρα τους φάνηκαν σκόπιμες ανακατασκευές για να δίνουν εντύπωση επίκαιρων. Το ντοκιμαντερίστικο στοιχείο είχε γίνει οργανικό μέρος της ταινίας.
[…]…το μοντάζ του "Καθρέφτη" χρειάστηκε τεράστια δουλειά. Υπήρχαν γύρω στις είκοσι ή και παραπάνω εκδοχές. Δεν εννοώ απλώς αλλαγές στη σειρά ορισμένων πλάνων, αλλά μείζονες μεταβολές στην υπάρχουσα δομή, στη διαδοχή των επεισοδίων. Ορισμένες φορές η ταινία έδινε την εντύπωση ότι δεν μπορεί να μονταριστεί, που σημαίνει ότι στο γύρισμα είχαν γίνει απαράδεκτες παραλείψεις και σφάλματα. Η ταινία δεν στεκόταν στα πόδια της, δεν έπαιρνε μορφή, σωριαζόταν χάμω, εκεί που την παρακολουθούσες, δεν είχε ενότητα, αναγκαία εσωτερική σύνδεση, λογική. Και μια ωραία πρωία, όταν καταφέραμε με κόπο να μηχανευτούμε κάποια νέα, απεγνωσμένη αναδιάρθρωση, ιδού η ταινία! Το υλικό ζωντάνεψε, τα μέρη του άρχισαν να λειτουργούν πάλι σαν να τα συνέδεε η κυκλοφορία του αίματος, και την ώρα που προβαλλόταν αυτή η τελευταία απεγνωσμένη απόπειρα στην οθόνη, η ταινία γεννιόταν μπροστά στα μάτια μας.
Καιρό πολύ δεν μπορούσα ακόμα να πιστέψω στο θαύμα: η ταινία είχε σταθεί στα πόδια της. Ήταν σοβαρή απόδειξη ότι το γύρισμα είχε γίνει καλά. Προφανώς τα μέρη ενώθηκαν από μια εγγενή τάση του ίδιου του υλικού, η οποία αναπτύχθηκε στα γυρίσματα κι αν το πιστεύαμε απόλυτα πως βρίσκεται εκεί, δεν θα αμφιβάλλαμε ποτέ ότι η ταινία θα συναρμολογηθεί –ήταν μες τη φύση της. Κι έπρεπε να ολοκληρωθεί, νόμιμα και αυθόρμητα, εφόσον αναγνωρίζαμε το νόημα των πλάνων και τη ζωτική τους αρχή. Και όταν, δόξα το Θεώ, ολοκληρώθηκε, τι ανακούφιση νιώσαμε όλοι!
Ο χρόνος που διέτρεχε όλα τα πλάνα είχε βρει τα σκόρπια κομμάτια του και τα είχε συνταιριάσει.
Στον "Καθρέφτη" υπάρχουν διακόσια πλάνα –πολύ λίγα, αν σκεφτεί κανείς ότι ταινίες παρόμοιας διάρκειας έχουν συνήθως πεντακόσια, ο μικρός αριθμός οφείλεται στη μεγάλη τους διάρκεια. […]
Ο Βλαντιμίρ Γιουσόφ ήταν οπερατέρ σε όλες μου τις ταινίες, έως και το "Σολάρις". Όταν διάβασε το σενάριο του "Καθρέφτη", αρνήθηκε να το γυρίσει. Είπε ότι του προκαλεί απέχθεια από ηθική άποψη η καθαρά αυτοβιογραφική φύση του έργου, τον ενοχλούσε και τον νευρίαζε ο υπερβολικά προσωπικός, λυρικός τόνος όλης της αφήγησης και η επιθυμία του δημιουργού να μιλήσει αποκλειστικά για τον εαυτό του (όπως ανέφερα προηγούμενος, ίδια αντίδραση είχαν και οι συνάδελφοί μου). Φυσικά ο Γιουσόφ ήταν ειλικρινής και ντόμπρος, πίστευε στ’ αλήθεια ότι δεν ήμουν και πολύ σεμνός. Ωστόσο, αφού γύρισα την ταινία με οπερατέρ τον Γκεόργκι Ρέρμπεργκ, παραδέχτηκε μπροστά μου: «Σιχαίνομαι που το λέω, Αντρέι, αλλά είναι η καλύτερή σου ταινία». Ελπίζω και η παρατήρηση να ήταν εξίσου ειλικρινής.»

Αντρέι Ταρκόφσκι "Σμιλεύοντας το χρόνο" μετάφραση Σεραφείμ Βελέντζας. Εκδόσεις Νεφέλη, Αθήνα 1987


Απόσπασμα συνέντευξης του Αντρέι Ταρκόφσκι στον Λοράνς Κοσέ
Στους Γάλλους ο Καθρέφτης θυμίζει τον κόσμο του Προυστ, αυτόν της μνήμης.
Για τον Προυστ ο χρόνος είναι κάτι περισσότερο απ' το χρόνο. Για ένα Ρώσο, ολ' αυτά δεν είναι πρόβλημα. Εμείς οι Ρώσοι πρέπει να προφυλαχτούμε. Στον Προύστ επρόκειτο περισσότερο για την επέκτασή του. Υπάρχει μια πολύ δυνατή παράδοση της ρώσικης λογοτεχνίας με επίκεντρο ακριβώς τις παιδικές και εφηβικές αναμνήσεις, την προσπάθεια να κανονιστούν οι λογαριασμοί του καθενός με το παρελθόν, τον τρόπο να μεταβληθεί.

Και ο Καθρέφτης, ήταν αυτό; Μια επανάληψη αυτού του λογοτεχνικού είδους;
Ναι. Αυτή η ταινία εξάλλου προκάλεσε πολλές συζητήσεις ανάμεσα σε Ρώσους θεατές. Κάποια μέρα οργανώθηκε μετά από μια προβολή, μια ανοιχτή συζήτηση που, όμως, τράβηξε σε μάκρος. Μετά τα μεσάνυχτα, μια καθαρίστρια ήρθε για να καθαρίσει την αίθουσα, θέλοντας να μας διώξει. Είχε δει την ταινία νωρίτερα και δεν καταλάβαινε γιατί συζητούσαμε τόσο πολύ εξαιτίας του Καθρέφτη. Μας λέει: «Κι όμως όλα είναι πολύ απλά. Κάποιος αρρώστησε και φοβάται το θάνατο. Ξαφνικά θυμήθηκε όλο το κακό που είχε προκαλέσει στους άλλους και θέλησε να εξαγνιστεί ζητώντας συγγνώμη». Αυτή η απλή γυναίκα είχε καταλάβει τα πάντα, είχε αντιληφθεί τη μεταμέλεια της ταινίας. Οι Ρώσοι ζουν σταθερά μ' αυτόν τον παρόντα χρόνο μέσα τους. Η λογοτεχνία το κάνει αυτό και οι απλοί άνθρωποι το καταλαβαίνουν πολύ καλά. Ο Καθρέφτης, μ' αυτή την έννοια, είναι λίγο η Ιστορία των Ρώσων, η Ιστορία της μεταμέλειάς τους. Ενώ οι κριτικοί που βρίσκονταν σ' αυτή την αίθουσα, δεν είχαν καταλάβει τίποτα απ' την ταινία -κι όσο πάει, λιγότερο καταλαβαίνουν- αυτή η γυναίκα που δεν είχε καλά-καλά τελειώσει το δημοτικό μάς έλεγε με τον τρόπο της την αλήθεια, αυτή την αλήθεια που υπάρχει στην μεταμέλεια του Ρώσικου λαού.

Πηγή: Antoine de Baecque “ΑΝΤΡΕΪ ΤΑΡΚΟΦΣΚΙ μια ξενάγηση στο έργο του, μετάφραση: Δώρα Δημητρούλια, εκδόσεις Γκοβόστης. Αθήνα 1991)


Ο Ταρκόφσκι για την ταινία μέσα από τα ημερολόγιά του

27/Ιουλίου/1974
Χθες ο Γερμάς δεν δέχτηκε να παραλάβει τον "Καθρέφτη". Αναφέροντας τους λόγους που τον οδήγησαν να πάρει αυτή την απόφαση, αράδιασε ένα σωρό ανοησίες και με τον τρόπο αυτό απέδειξε πως δεν είχε καταλάβει τίποτα απολύτως[...]
29/Ιουλίου/1974
Τώρα αρχίζει πάλι η ίδια ιστορία με την παραλαβή της ταινίας. Την Πέμπτη ο Γερμάς την είχε απορρίψει. Όλα του φάνηκαν ακατανόητα (Δεν θα μπορούσατε να τα κάνετε λίγο πιο σαφή;) και μερικές σκηνές δεν του άρεσαν καθόλου. (Να τις κόψετε! Δεν καταλαβαίνω γιατί να υπάρχουν αυτές οι σκηνές! –κλπ. Κλπ.) Ήταν μια πολύ δυσάρεστη συνάντηση. Είχες την εντύπωση πως ερμήνευε κάποιο ρόλο που δεν είχε μελετήσει αρκετά ή πως έκανε, μ’ έναν εντελώς αμήχανο τρόπο, επίδειξη της πίστης του σε κάποιες αρχές σε κάποια αυστηρότητα... Πάντως ήταν απερίγραπτα γελοίος. Έμοιαζε με δεσπότη ή με κάποιον άνθρωπο χαμηλής νοημοσύνης. Η εντύπωση που δίνει ως διευθυντής του Γκοσκίνο είναι άθλια.
14/Απριλίου 1975
Ο "Καθρέφτης" παίζεται σε δύο αίθουσες: στο Ταγκάνκα και στο Βίτια του Τσεριόμουσκι. Χωρίς διαφήμιση, χωρίς αφίσες. (Το κέντρο διανομής ισχυρίζεται πως πρόκειται για απλή δοκιμή.) Τα εισιτήρια είναι διαρκώς προπωλημένα και είναι η πρώτη φορά που οι θεατές χειροκροτούν (εγώ τουλάχιστον δε θυμάμαι να συνέβη ποτέ κάτι τέτοιο)
25/Ιουλίου/1975
Στο Φεστιβάλ της Μόσχας ο μόνος που φέρθηκε εντάξει ήταν ο Αντονιόνι. Δήλωσε πως θα εγκατέλειπε το φεστιβάλ, αν δεν έβλεπε τον "Καθρέφτη". Στην αρχή δεν ήθελε κανένας να του τον προβάλει, αλλά τελικά είδαν πως δεν γινόταν διαφορετικά. Η ταινία του άρεσε πολύ. Ζήτησε μάλιστα να με συναντήσει. Οι υπάλληλοί μας αναγκάστηκαν σχεδόν να με διαγράψουν από κάτοικο του χωριού... Από τη Φωνή της Αμερικής μεταδόθηκε η είδηση ότι δέχομαι τρομερές πιέσεις, ότι η ταινία μου δεν θα πάει ούτε στις Κάννες, ούτε στη Δ. Γερμανία, ούτε στο Λοκάρνο – κι όλα αυτά ανταποκρίνονται, φυσικά στην αλήθεια.
09/Ιανουαρίου/1977
Αποφάσισα να γράψω στον Σάουρο Έφτασε η στιγμή να ξεκαθαριστεί το θέμα "Καθρέφτης".
1. Θέλω να μάθω γιατί , παρόλο που η ταινία παρελήφθη επίσημα από τους αρμόδιους (2η κατηγορία)
   α. Δεν παίζεται στους κινηματογράφους.
   β. Ενώ αποσύρθηκε από την κυκλοφορία δεν ξαναπροβλήθηκε αν και υπάρχει σχετική έγκριση.
   γ. Γιατί μου λένε πως οι διανομείς δεν θέλουν την ταινία, τι στιγμή που οι ίδιοι οι διανομείς με παρακαλούν να τους δώσω εγώ μια κόπια!
   δ. Γιατί δεν πουλιέται η ταινία στο εξωτερικό, ενώ η ΕΣΣΔ έχει ανάγκη από ξένο συνάλλαγμα και ενώ η Σόβεξπορτ δέχεται συνεχώς προσφορές από παντού.
2. Θέλω να μου απαντήσετε στα εξής ερωτήματα:
Μήπως ο "Καθρέφτης" δεν είναι πατριωτική ή ηθική ταινία; Μήπως στρέφεται εναντίον του ανθρώπου ή –Θεός φυλάξοι!- εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης;
3. Έχω πάρει πολλές επιστολές, με τις οποίες οι θεατές μ’ ευχαριστούν για τον "Καθρέφτη" και εκφράζουν την απορία τους γιατί δεν παίζεται πλέον πουθενά. Γιατί αυτή η θανάσιμη σιωπή γύρω από τον "Καθρέφτη"; Γιατί απομακρύνθηκε βίαια από τις οθόνες; (του Τανγκάνκα και των άλλων κινηματογραφικών αιθουσών;). Γιατί δεν δημοσιεύονται κριτικές , που θα βοηθούσαν στην κατανόηση της ταινίας; (κι έχουν γραφτεί τόσες πολλές!...). Έχω βαρεθεί όλη αυτή την καχυποψία, τα λοξά βλέμματα και τις προσβολές που εκστομίζουν πίσω από την πλάτη μου άνθρωποι των κινηματογραφικών μας υπηρεσιών. Παρακαλώ να απαντήσετε σ’ αυτά τα ερωτήματα και να αποκαταστήσετε το όνομά μου ως Σοβιετικού σκηνοθέτη, καθώς και του τίτλου μου ως άξιου καλλιτέχνη της ΡΣΣΔ, προβάλλοντας τον "Καθρέφτη" σ’ όλες τις χώρες της ΕΣΣΔ και του εξωτερικού.

Αντρέι Ταρκόφσκι "Μαρτυρολόγιο, Ημερολόγια 1970-1986" μετάφραση Αλέξανδρος Ίσαρης, εκδόσεις Ίνδικτος. Αθήνα 2006



Να σημειώσουμε ότι η ταινία ολοκληρώθηκε από τον Ταρκόφσκι το 1975. Ωστόσο η υποδοχή της από την πλευρά του καθεστώτος ήταν αρνητική. «Δεν κατάλαβα τίποτα», δήλωσε ο πρόεδρος της Goskino μετά την προβολή. Αποτέλεσμα, η ταινία να ταξινομηθεί στη δεύτερη κατηγορία, με μηδαμινό αριθμό αντιτύπων και καμιά προβολή στον τύπο. Τέσσερα χρόνια μετά την ολοκλήρωσή της ταινίας το 1978, προβάλλεται επιτέλους στο Παρίσι, και ο Ταρκόφσκι συναντά το Γαλλικό κοινό και τους κριτικούς, που έκαναν πολλά για την αναγνώρισή του στη δύση.




ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΑΙΝΙΑ
[…] Ποιο είναι το αντικείμενο που ταλανίζει τον Ταρκόφσκι και, στο επίπεδο της μυθοπλασίας της ταινίας του, το συγγραφέα - αφηγητή; Είναι η ιστορία που έζησε –η βιωμένη Ιστορία- που δεν πρέπει να συγχέεται με την Ιστορία που τελέστηκε αλλά δε βιώθηκε, και την οποία τη βγάζει στο περιθώριο σαν άχρηστη για τα υπαρξιακά προβλήματα του ατόμου. Είναι συγκεκριμένα: Ο ισπανικός εμφύλιος πόλεμος, ο β’ παγκόσμιος πόλεμος, ο σταλινισμός και η Χιροσίμα. (Σημειώνουμε ενδεικτικά πως ο Ταρκόφσκι γεννήθηκε το 1932). Αυτή η θραυσματική Ιστορία λειτουργεί μόνο σαν «ενόχληση» της συνείδησης και σαν παρακώλυση της προσωπικής ευτυχίας. Κι ακριβώς αυτή η αδύνατη ευτυχία είναι τελικά το θέμα της ταινίας: Την καθιστά αδύνατη το φράγμα του πολυεδρικού καθρέφτη, της συνείδησης δηλαδή, που μένει εγκλωβισμένη και πάσχουσα, εξαιτίας ακριβώς της Ιστορίας.[…]

Βασίλης Ραφαηλίδης Βήμα 4/Δεκεμβρίου/1979 (Λεξικό ταινιών τόμος lV, εκδόσεις Αιγόκερος, Αθήνα 1982)



«Όταν ο θεατής φτάσει, καταγοητευμένος, στην τελευταία εξαίσια εικόνα της ταινίας του Ταρκόφσκι, ίσως μπορέσει να αντιλήφθη τι σημαίνει ο τίτλος, ίσως μπορέσει δηλαδή να καταλάβει ότι μέσα σ’ αυτό τον "Καθρέφτη" η πραγματικότητα δεν αποδίδεται αλλά κομματιάζεται και ότι είναι άλλος κόσμος που ανασυνθέτεται με τα συντρίμμια της. Με άλλα λόγια ο καθρέφτης για τον Ταρκόφσκι δεν είναι παρά αυτό το κομμάτιασμα που μέσα στο πραγματικό ανοίγεται σε μια αναζήτηση του φαντασιακού. Κι αυτό το φαντασιακό, μακριά απ’ το να είναι γραμμικό, εκρήγνυται, οι αναπολήσεις, η μνήμη λύνουν τη συνοχή της αφήγησης, την τεμαχίζουν, την σκορπάνε με αριστοτεχνικό τρόπο όσο και πρωτοποριακό.
Ο Αλέξης, ο ήρωας, ο σκηνοθέτης, σκύβει πάνω στο παρελθόν του, η μητέρα του και η γυναίκα του συγκλίνουν σ’ ένα μοναδικό πορτρέτο γυναίκας (έξοχα ερμηνευμένο από τη Μαργαρίτα Τερέχοβα) ο γιος του, ο Ινιάτ, ταυτίζεται κάπως παράξενα με τον ίδιο του τον εαυτό –σαν παιδί- μέσα στις αναμνήσεις του. Το παρελθόν και τα πολλαπλά επίπεδά του, διασταυρώνονται με το παρόν, ενώ ο χώρος –διαμέρισμα μέσα στη Μόσχα "η ντάτσα" σε μια ονειρεμένη εξοχή- εναλλάσσεται ανάλογα με το συνειρμό της αφήγησης. Η ίδια η ιστορία, παρούσα μέσα από το μωσαϊκό σαν σημείο αναφοράς μιας τραυματισμένης μνήμης και όχι τόσο σαν ροή που κινείται με τη λογική της ταξικής πάλης, όπως μας τόμαθε ο μαρξισμός.
Έχουμε εδώ βέβαια να κάνουμε με έργο εντελώς ποιητικό όπου επιπλέει αυτό που κατά κάποιο τρόπο λέμε "ρώσικη ψυχή", αλλά πρέπει να διευκρινίσουμε ότι όταν στην ταινία γίνεται αναφορά στον Ντοστογιέφσκι και στους "Δαιμονισμένους" ή όταν ακούμε με κάποια έμφαση τα ποιήματα του πατέρα του σκηνοθέτη, Αρσένη Ταρκόφσκι, αυτό που μας λέγεται δεν είναι τόσο το οργανωμένο "πνεύμα" του λαού ή της γης όσο μια απουσία, ένα ίχνος της σκέψης, ένα ρευστό, πλανώμενο, εύθραυστο "συναίσθημα" χωρίς σκοπιμότητα, σχεδόν μια άρνηση της ταυτότητας.
Θελημένα σ’ αυτό το σημείωμα δεν προσπαθώ μια ερμηνεία της ταινίας, ούτε θέλω να τη διηγηθώ σαν μια παραδοσιακή ιστορία: η ταινία βλέπεται όπως διαβάζεται ένα μεγάλο ποίημα. Το να μπεις μέσα δεν είναι απλό πράγμα, αλλά αφότου αφήνεσαι να σε παρασύρει χωρίς να παραιτηθείς ωστόσο από μια έντονη διανοητική δραστηριότητα, τότε οι εικόνες ασύλληπτης πλαστικότητας του Ταρκόφσκι σε κατακτάνε ολοκληρωτικά. Αυτός ο "καθρέφτης" κολλάει στο πετσί σου και η πολυεδρικότητά του φανερώνει όλα του τα μυστικά»
Μ. Δημόπουλος








«Στα τελευταία πλάνα του "Πολίτη Καίην" του Όρσον Γουέλς, το χέρι του ήρωα, καθώς πεθαίνει αφήνει να κυλίσει μια γυάλινη μπαλίτσα, φτηνή γυάλινη σφαίρα των πανηγυριών, μ’ ένα τοπίο όπου πέφτει χιόνι και μια αινιγματική επιγραφή: "ΡΟΟΥΖΜΠΑΝΤ". Είναι το τοπίο των παιδικών χρόνων του ήρωα, το άπιαστο όνειρο της ζωής του.
Παρόμοια στο φινάλε του "Καθρέφτη" το χέρι του ήρωα που πλησιάζει να πεθάνει, αναζητά και χουφτώνει απαλά ένα πουλάκι και ύστερα το σηκώνει και το αφήνει να πετάξει. Είναι και αυτό τα’ άπιαστο όνειρο του ήρωα, τα’ όνειρο της ειρήνης και της ελευθέριας, που μάταια αποζητούσε στη ζωή του. Η ταινία ανασυνθέτει τ’ όνειρο, τους πόθους και τις οδύνες του ήρωά της μέσα απ’ τις αναμνήσεις, τις φαντασιώσεις, τις τωρινές καταστάσεις του. Σαν μέσα από ένα αλλού σπασμένο, αλλού θαμπό, αλλού καθαρό καθρέφτη (και ανάλογα οι εικόνες γίνονται ασπρόμαυρες, και έγχρωμες).
Ο "Πολίτης Καίην" είναι έργο αντικειμενικό. Ο δημιουργός του ("σκηνοθέτης") τοποθετείται έξω από τον ήρωα, σε απόσταση, και τον ανιχνεύει μέσα από τις πράξεις του και τα αισθήματά του στο παρόν και στο παρελθόν του. Ο "Καθρέφτης" κάνει το ίδιο για τον ήρωά του, με τη διαφορά ότι ο δημιουργός τοποθετείται μέσα στον ήρωά του. Μιλάει σε πρώτο πρόσωπο όπως (στη λογοτεχνία) ένας συγγραφέας θα έβαζε τα ρήματα σε πρώτο πρόσωπο, ενώ ο Γουέλς μιλάει σε τρίτο πρόσωπο. Έτσι ο ήρωας μένει διαρκώς εκτός οθόνης, ακούγεται μόνο η φωνή του, και ο φακός της κάμερας ταυτίζεται με τη ματιά του, βλέποντας τα πρόσωπα και τα πράγματα όπως αυτός τα βλέπει και καμιά φορά, μέρος του σώματός του (π.χ. το χέρι του). Είναι έργο υποκειμενικό και γι’ αυτό, λίγο ή πολύ ερμητικό, δυσπρόσιτο. Τα αισθήματα, οι αναμνήσεις, οι φαντασίες ενός ανθρώπου είναι αποκλειστικά δικά του και δύσκολα προσεγγίζονται από ένα τρίτο.
Ωστόσο, όμως κάθε άνθρωπος, έτσι και ο συγγραφέας ή ο κινηματογραφικός σκηνοθέτης ζει μέσα στον κόσμο, κι αυτή η πραγματικότητα καθορίζει τις χαρές και τα πάθη του. Εκφράζοντας τα αισθήματά του, τις προσδοκίες, τις αγωνίες και τις οδύνες του, εκφράζει μέσα απ’ αυτά την πραγματικότητα. Ο Ταρκόφσκι ανήκει στη γενιά που μεγάλωσε μέσα στον πόλεμο και που έζησε και ζει της αγωνίες του σημερινού κόσμου μπροστά στην απειλή ενός νέου πολέμου. Ο "Καθρέφτης" είναι έργο περίπλοκο αλλά ειλικρινές, υποκειμενικό αλλά όχι εγωκεντρικό. Απλώνει το στοχασμό του πανανθρώπινα στον έρωτα, την αναζήτηση της ευτυχίας, την τραγωδία της συντριβή των ονείρων μέσα στον πόλεμο, το άγχος του σημερινού κόσμου.
Το έργο είναι ένας ποταμός από υπέροχες εικόνες που παρασύρουν, μαγεύουν, βυθίζουν σ’ έκσταση. Στάχυα που τα χτενίζει ένα άξαφνο μπουρίνι, φυλλωσιές που τις δέρνει μια αδιάκοπη βροχή, μουσκεμένα χορτάρια και θάμνοι, χιονισμένος κάμπος όπου οι άνθρωποι ξεχωρίζουν σα μαύρες κουκκίδες, μια ξύλινη παράγκα που καίγεται μέσα στη νύχτα, ένα γυναικείο χέρι που το διαπερνά χρυσαφένιο το φως, γάλα που σταλάζει στην κόχη ενός παλαιικού τραπεζιού. Εικόνες λουσμένες στο φως του ήλιου, της λάμπας, της φωτιάς, τυλιγμένες σε μισοσκόταδα, δομημένες από κοντράστο του κόντρ-λυμιέρ, υπέροχοι πίνακες που δίνουν οντότητα στα πράγματα, στα πρόσωπα μέσα στον κόσμο των πραγμάτων
Αντ. Μοσχοβάκης

 AndreiTarkovsky.jpg

ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ του ΑΝΤΡΕΪ ΤΑΡΚΟΦΣΚΙ
1932 Στις 4 Απριλίου γεννιέται ο Αντρέι Ταρκόφσκι (Андре́й Арсе́ньевич Тарко́вский) στο Ζαβράσγε, ένα χωριό που βρίσκεται βορειοανατολικά της Μόσχας. Πατέρας του, ο διάσημος ποιητής και μεταφραστής Αρσένι Ταρκόφσκι, μητέρα του ή Μάγια Ιβάνοβνα Βισνιγιάκοβα.
1936 Ο Αρσένι Ταρκόφσκι εγκαταλείπει τη γυναίκα του και τα δύο του παιδιά, τον Άντρέι και την Μαρίνα.
1936 Ο Ταρκόφσκι επισκέπτεται ένα σχολείο της Μόσχας. Αναγκάζεται να διακόψει τα μαθήματα, επειδή ξεσπάει ο πόλεμος. Κατά τη διάρκεια του πολέμου η Μάγια Ίβάνοβνα μένει με τα δυο παιδιά της σε σπίτια συγγενών, στο χωριό Γιούργεβετς.
1943 Ξαναρχίζει να πηγαίνει σ’ ένα σχολείο της Μόσχας, ενώ παράλληλα παρακολουθεί μαθήματα μουσικής και σχεδίου. Η μητέρα του εργάζεται ως διορθώτρια στο τυπογραφείο του Ζντάνοφ.
1951 Αρχίζει να σπουδάζει ανατολικές γλώσσες σ’ ένα Ινστιτούτο της Μόσχας. Διακόπτει τις σπουδές του για λόγους υγείας.
1952 Για ένα χρόνο δουλεύει ως απλός εργάτης με μια ομάδα γεωλόγων στην περιοχή του Τουρουχάνσκ (Σιβηρία), κοντά στον ποταμό Κουρέικα.
1954 Αρχίζει σπουδές στο Πανενωσιακό Κρατικό Ινστιτούτο Κινηματογραφίας (ΠΚΙΚ) της Μόσχας, όπου διδάσκει και ο γνωστός Σοβιετικός σκηνοθέτης Μιχαήλ Ρόμ. Στη σχολή αύτη γνωρίζει τον μέλλοντα γαμπρό του Αλεξάντερ Γκορντόν και συνδέεται φιλικά με τον Αντρόν Μιχάλκοφ-Κοντζαλόφσκι, με τον όποιο θα συνεργαστεί αργότερα στις ταινίες "Το Βιολί και ο Οδοστρωτήρας" και "Αντρέι Ρουμπλιόφ".
1957 Παντρεύεται την ηθοποιό και σκηνοθέτιδα Ιρμα Ράους.
1959 Γυρίζει μαζί με τον Αλεξάντερ Γκορντόν το τηλεοπτικό φιλμ "Δεν έχει άδεια απόψε", με το όποιο παίρνει το προδίπλωμα της σχολής.
1960 Παίρνει το πτυχίο του με την ταινία "Το Βιολί και ο Οδοστρωτήρας" (στο σενάριο συνεργάστηκε με τον Α. Μ.-Κοντζαλόφσκι).
1961 Του απονέμεται το πρώτο βραβείο στο κινηματογραφικό φεστιβάλ σπουδαστών (Ν. Υόρκη).
1962 Γυρίζει την ταινία "Τα Παιδικά Χρόνιο του Ιβάν", που είχε αρχίσει ο Ε. Αμπάλοφ και που βασίζεται στη νουβέλα Ιβάν του Βλαντίμψ Μπογκομόλοφ. Το φιλμ παίζεται στο Φεστιβάλ της Βενετίας και βραβεύεται με το Χρυσό Λιοντάρι. Οι κριτικοί της Δ. Ευρώπης βλέπουν στο πρόσωπο του Ταρκόφσκι τη νέα μεγάλη ελπίδα του σοβιετικού κινηματογράφου.
Του απονέμεται επίσης ή Χρυσή Γέφυρα για την καλύτερη σκηνοθεσία στο φεστιβάλ του Σαν Φρανσίσκο. Γεννιέται ο γιος του Αρσένι.
1963 Άλλα τέσσερα βραβεία για την ταινία "Τα Παιδικά Χρόνια του Ιβάν": Βραβείο της λέσχης των Πολωνών κριτικών, βραβείο για την καλύτερη ταινία στο φεστιβάλ της Λιουμπλιάνας, Ασημένια Δάφνη του Ντ. Σέλτσνικ, βραβείο της Εθνικής Έκθεσης του Δελχί.
1964 Γυρίζει την ταινία "Αντρέι Ρουμπλιόφ" (στο σενάριο συνεργάζεται με τον Α. Μ.-Κοντζαλόφσκι).
1966 Δίνεται η πρεμιέρα του Αντρέι Ρουμπλιόφ μπροστά σε επιλεγμένους θεατές. Η ταινία κατακρίνεται ως ανήθικη και εξαιρετικά ωμή και μπαίνει στο αρχείο, μια και ο σκηνοθέτης αρνείται να αλλάξει το παραμικρό.
1968 Η Ένωση Γάλλων Κριτικών δίνει το πρώτο βραβείο στα "Παιδικά Χρόνια του Ιβάν".
1969 Βραβείο FIPRESCI για τα "Παιδικά Χρόνια του Ιβάν".
1970 Ό Ταρκόφσκι χωρίζει από την Ίρμα Ράους, για να παντρευτεί την Λαρίσα Πάβλοβνα. Αποκτούν ένα γιο, τον Αντρέι (ή Αντριούσα ή Τιάπους ή Τιάπα), για τον όποιο ο σκηνοθέτης δείχνει από την αρχή υπερβολική αδυναμία.
1971 Γυρίζει την ταινία "Σολάρις", πού βασίζεται στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Στανισλάβ Λεμ (στο σενάριο συνεργάστηκε με τον Φρίντριχ Γκόρενστάιν). Παίζεται, με αρκετές περικοπές, στους κινηματογράφους της Μόσχας ο "Αντρέι Ρουμπλιόφ".
1972 Το "Σολάρις" προβάλλεται στο φεστιβάλ των Καννών και αποσπά το μεγάλο βραβείο της επιτροπής.
Το Κρυστάλλινο Αστέρι της Γαλλικής Ακαδημίας απονέμεται στην Ίρμα Ράους για την ερμηνεία της στα "Παιδικά Χρόνια του Ιβάν". Το φιλμ "Σολάρις"βραβεύεται με τις έξης διακρίσεις: Βραβείο για την καλύτερη ταινία της χρονιάς στο Φεστιβάλ του Λονδίνου, βραβείο του Διεθνούς Ευαγγελικού Κέντρου Κινηματογράφου, τιμητικό δίπλωμα του Διεθνούς Φεστιβάλ του Στράτφορντ.
1973 Τέλη Φεβρουαρίου ο Ταρκόφσκι παθαίνει καρδιακή προσβολή ενώ βρίσκεται στη Λ. Δ. της Γερμανίας. Προβάλλεται για πρώτη φορά στο εξωτερικό ο"Αντρέι Ρουμπλιόφ". Του απονέμονται τα έξης βραβεία: Ελσίνκι, βραβείο για την καλύτερη ταινίας της χρονιάς· Ιταλία, μεγάλο βραβείο του διεθνούς φεστιβάλ του Αζόλο. Βελιγράδι, 1ο βραβείο για την καλύτερη ταινία στο φεστιβάλ των φεστιβάλ Βελιγράδι, 1o βραβείο της Ένωσης των Κινηματογραφιστών.


1974 Γυρίζει την ταινία "Ο Καθρέφτης" (το σενάριο το έγραψε με τον Αλεξάντρ Μισάριν). Η ταινία, που περιέχει πολλά αυτοβιογραφικά στοιχεία, κατακρίνεται για τον ελιτισμό και τον υποκειμενισμό της.
1976 Δημοσιεύεται στο κινηματογραφικό περιοδικό Ίσκοϋστβο Κινό (αρ. 8, Οκτώβριος) το σενάριο Χοφμανιάνα, πού βασίζεται στη ζωή και το έργο του Ε. Τ. Α. Χόφμαν.
Σκηνοθετεί σ’ ένα θέατρο της Μόσχας τον Άμλετ του Σαίξπηρ με τον Ανατόλι Σολονίτσιν στον ομώνυμο ρόλο.
1977 Πρεμιέρα του Άμλετ στις 18 Φεβρουαρίου.
1978 Στις 5 Απριλίου παθαίνει έμφραγμα. Τον Ιούνιο νοσηλεύεται σ’ ένα σανατόριο.
1979 Γυρίζει στα περίχωρα του Τσερνομπίλ την ταινία "Στάλκερ", πού βασίζεται στο βιβλίο των αδελφών Στρουγκάτσκι "Πικνίκ στην άκρη του δρόμου", πάνω σε σενάριο δικό τους.
Από τον Ιούλιο ως τον Σεπτέμβριο γυρίζει στην Ιταλία το "Tempo di Viaggio" για την ιταλική τηλεόραση. Στις 5 Οκτωβρίου πεθαίνει ή μητέρα του.
1980 Βραβείο Ντονατέλο και βραβείο Βισκόντι για τον "Καθρέφτη".
1983 Γυρίζει στην Ιταλία την ταινία "Νοσταλγία", πού είναι μια ιταλοσοβιετική παραγωγή (στο σενάριο το έγραψε μαζί με τον Τονίνο Γκουέρα). Η ταινία παίζεται στις Κάννες και μοιράζεται το Μέγα Βραβείο του κινηματογράφου των δημιουργών με το "Χρήμα" του Ρομπέρ Μπρεσόν. Ο Μπονταρτσούκ, πού είναι μέλος της επιτροπής, μποϊκοτάρει την ταινία του Ταρκόφσκι.
Τον Νοέμβριο σκηνοθετεί στο Κόβεν Γκάρντεν του Λονδίνου τον Μπόρις Γχοντουνόφ του Μουσόργκσκι με διευθυντή ορχήστρας τον Κλάουντιο Άμπάντο.
1984 Σε μια συνέντευξη τύπου πού πραγματοποιείται στο Παλάτσο Τζαμπελόνι του Μιλάνου στις 10 Ιουλίου, ο Ταρκόφσκι ανακοινώνει στους Ιταλούς και ξένους δημοσιογράφους την απόφαση τη δική του και της γυναίκας του Λαρίσα να παραμείνουν στη Δύση. Αυτή είναι η χειρότερη στιγμή της ζωής μου λέει στην αρχή της συνέντευξης. Παρόντες είναι εκεί και δύο άλλοι διαφωνούντες: ο Ροστροπόβιτς και ο Λιουμπίμοφ.
1985 Παίρνει τη γερμανική υποτροφία της DAAD και πηγαίνει στο Βερολίνο.
Γυρίζει, στην Σουηδία και σε σενάριο δικό του, την ταινία "Η Θυσία", πού είναι αφιερωμένη στο γιο του Αντριούσα, στον όποιο οι σοβιετικές αρχές δεν δίνουν άδεια να φύγει στο εξωτερικό. Τα εξωτερικά αυτής της ταινίας γυρίζονται εξ ολοκλήρου στο νησί Γκότλαντ. Κυκλοφορεί στα γερμανικά το βιβλίο του"Σμιλεύοντας το χρόνο", με απόψεις του για την τέχνη και την αισθητική του κινηματογράφου. Ο Ταρκόφσκι αρρωσταίνει βαριά. Πάσχει από καρκίνο των πνευμόνων.
1986 "Η Θυσία" προβάλλεται στο φεστιβάλ των Καννών και παίρνει το βραβείο της επιτροπής πού, λόγω της κατάστασης του σκηνοθέτη, παραλαμβάνει ο γιος του Άντριούσα. Ο Άντριούσα συνάντησε τον πατέρα του ύστερα από τέσσερα χρόνια χωρισμού, μετά από προσωπική επέμβαση του Φρανσουά Μιτεράν, πού έστειλε μια επιστολή προς τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ.
Ο Αντρέι Ταρκόφσκι πεθαίνει στο Παρίσι στις 29 Δεκεμβρίου. Τον θάβουν στο νεκροταφείο της Σαίν Ζενεβιέβ ντι Μπουά, όπου βρίσκονται θαμμένοι και άλλοι Ρώσοι εμιγκρέδες.
1987 Προβάλλεται, στα πλαίσια ενός αφιερώματος που διοργανώθηκε στη Μόσχα για να τιμηθεί ο Ταρκόφσκι, η αρχική κόπια του "Αντρέι Ρουμπλιόφ", 21 χρόνια μετά την παγκόσμια πρώτη της ταινίας. Το αφιέρωμα αυτό οργανώθηκε κατά τη διάρκεια του 15ου φεστιβάλ της Μόσχας.
1989 Πραγματοποιείται στην Μόσχα, από τις 10 ως τις 14 Απριλίου, το 1ο Παγκόσμιο Συνέδριο με θέμα το έργο του Ταρκόφσκι.
Το σπίτι του στην Μόσχα μετατρέπεται σε μουσείο και οι ταινίες του παίζονται στους κινηματογράφους και στην τηλεόραση.
Τον Φεβρουάριο κυκλοφορεί στα γερμανικά ο πρώτος τόμος των Ημερολογίων του, που έχει τον τίτλο Μαρτυρολόγιο.
Τον Ιούνιο πεθαίνει ο πατέρας του Αρσένι Ταρκόφσκι.
1990 Του απονέμεται μετά θάνατον το βραβείο Λένιν για την εξαιρετική συμβολή του στην ανάπτυξη της κινηματογραφικής τέχνης και για το ανανεωτικό του έργο, που στοχεύει στην κατάφαση των πανανθρώπινων αξιών και του ουμανισμού.

Πηγή: Αντρέι Ταρκόφσκι "Μαρτυρολόγιο, Ημερολόγια 1970-1986" μετάφραση Αλέξανδρος Ίσαρης, εκδόσεις Ίνδικτος. Αθήνα 2006


Σκηνή από την ταινία "Καθρέφτης": Κλικ εδώ
Ιστοσελίδα για την ταινία στο imdb: Κλικ εδώ
Ιστοσελίδα για τον Ταρκόφσκι: κλικ εδώ

ΠΗΓΗ: ΕΔΩ