Τρίτη, 29 Δεκεμβρίου 2009

FERNANDO PESSOA

«για εκείνο που πάντοτε θα γενιέται..»

«Πεσόα», στην πορτογαλική γλώσσα σημαίνει «πρόσωπο». Ίσως ετούτο να στάθηκε η αιτία για τη δημιουργία των πολλαπλών προσωπικοτήτων του Φερνάντο Νογκέιρα Αντόνιο Πεσόα. Ο μεγάλος Ευρωπαίος ποιητής και στοχαστής του περασμένου αιώνα, αποτέλεσε και αποτελεί το πιο τρανό παράδειγμα ανθρώπου που τίμησε την εποχή του, παραθέτοντας μες στην ποίηση και τα δοκίμιά του όλο το πνεύμα του πιο παραγωγικού και τρομακτικού συνάμα αιώνα στο παγκόσμιο οδοιπορικό του ατόμου.
«Για να είσαι μεγάλος, να είσαι ολόκληρος, τίποτα από τον εαυτό σου μην υπερβάλλεις ή αποκλείεις.»

(Φ. Πεσόα, , εκδόσεις «Ροές», Γ΄ Έκδοση, «ΠΟΙΗΜΑΤΑ»)


Ο Φερνάντο Πεσόα, γεννήθηκε στις 13 Ιουνίου του 1888 στη Λισαβόνα, μερικά χρόνια πριν ξεκινήσει ο θρυλικός 20ος αιώνας με την ταχεία εξέλιξη και τις ραγδαίες, γεωπολιτικές και κοινωνικές αλλαγές. Ήδη από μικρή ηλικία αποτελεί έναν παρατηρητή του κόσμου. Ο χαμός του πατέρα και η διαβίωση στην Αφρική επιτρέπει στο νεαρό αγόρι να αφομοιώσει έναν διαφορετικό τρόπο ζωής από αυτόν που πρότειναν τα δυτικά πρότυπα. Οι σπουδές του δεν διήρκησαν πολύ αφού ο νέος Φερνάντο επέλεξε μια πρώιμη, επαγγελματική αποκατάσταση, εγκαταλείποντας τη φοίτησή του στο Φιλολογικό τμήμα του Πανεπιστημίου της πορτογαλικής πρωτεύουσας. Από την ηλικία των 25 χρόνων αρχίζει την παραγωγή του ογκοδέστατου και ταυτόχρονα ακαταχώρητου ακόμα και σήμερα έργου του. Δεν είναι τυχαίο πως τα 25426 κείμενά του δεν έχουν δημοσιευτεί ακόμα στο σύνολό τους. Ο ίδιος συνδυάζει στην προσωπικότητά του στοιχεία ετερόκλητα. Κοινωνικός, αλλά και μοναχικός, κυνικός, μα την ίδια στιγμή αθεράπευτα ρομαντικός και απρόσιτος. Ανέραστος στο σύνολο του βίου του αλλά δοκιμασμένος ήδη στην αρένα του έρωτα. Η αντιφατική του ύπαρξη βρίσκει καταφύγιο στα κείμενά του και έτσι, απροσδόκητα προκύπτουν οι πολλαπλές μορφές του ποιητή Πεσόα. Οι Αλεξάντερ Σερτς, Αλμπέρτο Καέιρο, Αλβαρο ντε Κάμπος και Μπερνάντο Σοάρες, συνιστούν αυτόνομες υπάρξεις και πορεύονται μες στο στρόβιλο της ιστορίας, αντλώντας τα συστατικά στοιχεία τους από την πολυσχιδή προσωπικότητα του Φερνάντο Πεσόα. Αναμφισβήτητα, ο Πορτογάλος ποιητής αποτελεί ορόσημο για την παγκόσμια λογοτεχνία, προβάλλοντας πάντα τη μοναχικότητα ως πηγή έμπνευσης. Ετούτο το στοιχείο θα μαρτυρά πάντα την ενδόμυχη και απροκάλυπτη ανάγκη του να ανακαλύψει τον εαυτό του, αναζητώντας τον έξω από τα αυστηρά καθορισμένα, σαρκικά και πνευματικά του σύνορα.


«Δεν είμαι καν ποιητής. Εγώ μονάχα βλέπω.»

(Φ. Πεσόα, εκδόσεις «Ροές», Γ΄ Έκδοση, «ΠΟΙΗΜΑΤΑ»)


Το βιβλίο «Fernando Pesoa, Ποιήματα», σε μετάφραση Γιάννη Σουλιώτη, αποτελεί μια ολοκληρωμένη προσπάθεια να συστηθεί ο ποιητής και οι ετερώνυμοι σύντροφοί του στο ελληνικό κοινό. Η παρουσίαση των ποιημάτων κατά δημιουργό, συνιστά ουσιαστικά τη γνωριμία του αναγνώστη, όχι με τον Πεσόα ως αυτόνομη ύπαρξη, αλλά με τις αδιόρατες πλευρές ενός δημιουργού που πάσχισε να ερμηνεύσει τα σημεία των καιρών του. Στο πόνημα, περιλαμβάνεται ένα μεγάλο μέρος της στιχουργικής του ποιητή, κατανεμημένο ανά δημιουργό. Είναι αυτονόητο πως οι διαφορετικοί αυτοί δημιουργοί, παραπέμπουν στον ίδιο τον Πεσόα, ενώ προκαλεί έκπληξη το τέχνασμα του Πορτογάλου στοχαστή, ο οποίος ξέφυγε από λεκτικούς νεωτερισμούς, παρουσιάζοντας μια πεζογραφική, ελεύθερη ποίηση, αντίστοιχη με εκείνη του Αλεξανδρινού, Κωνσταντίνου Καβάφη. Ο Γιάννης Σουλιώτης γράφει στο οπισθόφυλλο του βιβλίου: «Είτε ως σοφός λάτρης της φύσης, είτε ως φιλόλογος θαυμαστής της αρχαίας γραμματείας, είτε ως παγανιστής, μηδενιστής, επικούρειος ή στωικός, εξπρεσιονιστής, αισθησιακός ή ρομαντικός νοσταλγός του παρελθόντος ή υμνητής της τεχνολογίας και των νέων καιρών- όλα χαρακτηριστικά και θέσεις των ετερώνυμων- παραμένει ο ποιητής που αρνείται και ταυτόχρονα αναζητά τον εαυτό του.»

Διαβάζοντας τους στίχους του Πεσόα, ο εξερευνητής αναγνώστης θα διακρίνει χνάρια παλαιότερων εποχών. Θα επισημάνει, δίχως αμφιβολία το θάρρος του ανθρώπου που τολμά να αποδεχτεί την ακατάσχετη πρόοδο. Ακόμα και ο πλέον επιδερμικός αναγνώστης, που κατά το γράφοντα μπορεί να κατανοήσει πάντοτε περισσότερα από τα ποιητικά δείγματα λόγω της αμεσότητας που τον διακατέχει, γρήγορα θα αντιληφθεί το μεγαλείο του Πεσόα. Κραυγάζοντας απελπισμένα προς το συνάνθρωπο ο ποιητής ομολογεί την ανεπάρκεια του «ενός», την ανάγκη του συνόλου. Παραφράζοντας τη χριστιανική διδαχή θα μπορούσαμε να πούμε πως το άτομο πλάθεται πάντα καθ΄ομοίωση του ίδιου του φυσικού ειδώλου του, δηλαδή του συνανθρώπου.


«Μεγάλες είναι οι έρημοι και όλα έρημος είναι. Εκτός λάθους φυσικά. Καημένη ανθρώπινη ψυχή, με όαση μόνο στην έρημο του άλλου.»

(Φ. Πεσόα, , εκδόσεις «Ροές», Γ΄ Έκδοση, «ΠΟΙΗΜΑΤΑ»)


Δεν αποδέχεται τις καθορισμένες δομές της εποχής του. Για εκείνον η μορφή είναι πάντα δευτερεύουσας σημασίας. Εκείνο που προέχει είναι η αλήθεια, η πιστή απεικόνιση της παρούσης και μελλοντικής πραγματικότητας. Η «σωστή» κατά τις σχολές ποιητική δημιουργία τον βρίσκει αδιάφορο. Ο Πεσόα, καταγράφει και με μια αφοπλιστική, σχεδόν λογική διάθεση διατυπώνει αξιώματα, χωρίς να προτείνει λύσεις, χωρίς να αποζητά την ερμηνεία των αναρίθμητων απόψεων. Για εκείνον, η απόκριση της ιστορίας απέναντι στα αφοπλιστικά, ανθρώπινα ερωτήματα δεν υπάρχει. Μόνο η αναζήτηση, εκείνο είναι η πυροστιά που θα επιζεί πάντα μες στις στάχτες των χαμένων πολιτισμών. Η νοσταλγία που προκύπτει αβίαστα από το έργο του Πεσόα, δεν καταφέρνει ν υπερκεράσει την αδημονία του για κάθε τι που θα γεννηθεί. Ο ίδιος γράφει: «Ούτε τα λουλούδια, ούτε τα πράσινα φύλλα επιστρέφουν. Υπάρχουν νέα φύλλα, νέα λουλούδια, υπάρχουν νέες, μυρωδάτες μέρες. Τίποτα δεν γυρίζει, δεν επαναλαμβάνεται επειδή είναι πραγματικό το κάθε τι.»

(Φ. Πεσόα, εκδόσεις «Ροές», Γ΄ Έκδοση, «ΠΟΙΗΜΑΤΑ»)



Ο Φερνάντο Πεσόα θα είναι πάντα ένας από τους πιο πετυχημένους ερμηνευτές των καιρών μας. Προφητικά, σχεδόν ιεραποστολικά, διδάσκει την αλήθεια που σπαράζει μέσα του, προσπαθεί να αρθρώσει τις συλλαβές της νέας γλώσσας, εκείνης που θα ακούγεται στις μεταγενέστερες εποχές του. Διασπάται σε άλλους εαυτούς, τολμά να τους αποδεχτεί, συνδιαλέγεται μαζί τους και κοινωνεί το λόγο τους. Ο ποιητής από την Πορτογαλία συνέχισε και σίγουρα θα συνεχίζει, όπως οι πρόγονοί του να εξασκεί το επάγγελμα του εξερευνητή, αγγίζοντας κάθε μία από τις μυριάδες ηπείρους, κάθε μία από τις οδοιπορούσες ανθρωπότητες.

Από http://www.asante.gr/  (Απόστολος Θηβαίος)